Rotunda św. Prokopa w Strzelnie zbudowana na planie koła, położona jest przy placu św. Wojciecha. Zapis w kronice Jana Długosza podaje datę 16 marca 1133 roku jako dzień jej konsekracji.
Budowla została wykonana z granitowych ciosów kamiennych z elementami piaskowca oraz późniejszymi elementami z cegły. Do rotundy od strony wschodniej przylega prezbiterium na planie kwadratu, przykryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Trzeba tu nadmienić, że jest to jedyna na świecie romańska świątynia z czworokątnym prezbiterium, a od północy – dwie małe apsydy. Od strony zachodniej – wysoka wieża z wydatną skarpą od strony zachodniej
i emporą na piętrze. Podczas przebudowy w końcu XV wieku rozebrano i wymurowano ponownie w cegle górną część wieży i dodano do niej ceglaną skarpę od zachodu. Z upływem czasu rotunda przestała pełnić funkcje kultowe i została włączona do zespołu klasztoru norbertanek jako furta klasztorna. Jej sakralny charakter przywrócono w XVIII wieku. Podczas konsekracji w 1779 roku zmieniono wezwanie świątyni św. Krzyża na św. Prokopa.
W czasie wojen napoleońskich w 1812 roku, świątynia została sprofanowana przez przeznaczenie jej na cele gospodarcze: rozebrano apsydy od północy i dodano do wieży czworoboczną kondygnację. W 1862 roku dokonano pierwszej konserwacji kościoła. Odtworzono wtedy apsydy od północy i część okien romańskich. Kolejna konserwacja świątyni przypadła na lata 1924-25, próbując dostosować wnętrze do potrzeb kultu.
W czasie II wojny światowej rotundę ponownie zamieniono na magazyn. W 1945 roku, Niemcy podłożyli ładunki wybuchowe w rotundzie. Wybuch i pożar zniszczyły górne partie wieży i całe wyposażenie wnętrza, natomiast mury przetrwały. Prace budowlano-konserwacyjne przeprowadzono w latach 1948-52, przywracając pierwotny romański charakter świątyni. W zamknięcie empory wieży wmontowano biforium, czyli dwudzielne okno, wsparte na oryginalnej romańskiej kolumnie. Do elementów wystroju należą: odlew tympanonu fundacyjnego (z oryginału zachowała się głowa Chrystusa), kropielnica z XII wieku wykonana z jednej bryły kamienia, romański grobowiec, pięć stacji drogi krzyżowej, wykonanych
w drewnie w XVII wieku, płaskorzeźbione wizerunki św. Onufrego i św. Marii Egipcjanki
z XVI wieku.
Tympanon fundacyjny jest widoczny jako rekonstrukcja tympanonu fundacyjnego kościoła, którego oryginał został zniszczony w 1945 roku. Kopię wykonano na podstawie zachowanego odlewu oraz zachowanych fotografii. Gdyby zachował się oryginał, byłby najstarszym tympanonem fundacyjnym w Polsce oraz jednym z najcenniejszych zabytków romańskich. Romańskie tympanony fundacyjne w Polsce, posiadają jedynie kościoły w Strzelnie i Wrocławiu.
Na tympanonie przedstawiono trzy postacie:
- w centralnej części Chrystus tronujący;
- po lewej stronie postać młodego fundatora, ofiarującego model rotundy;
- po prawej stronie kobietę z otwartą księgą.
Nie posiadamy żadnych dokumentów, które przekazałyby nam imiona fundatorów. Możemy się jedynie domyślać, że był nim wojewoda Krystyn, syn Piotra Wszeborowicza, dobroczyńcy norbertanek ze Strzelna. Kobieta natomiast to zapewne przeorysza.
W czasie wakacyjnych wędrówek zachęcam do zwiedzania tego pięknego zabytku położonego niedaleko Bydgoszczy.
ks. Leszek Chudziński