Tematem artykułu jest pochodzący z Trzemeszna kielich. Wyobrażone są na nim sceny z koronacji królewskich Dawida i Salomona, a także inne wydarzenia z Pierwszej Księgi Samuela i obu Królewskich. W Starym Testamencie określane były jako „Księgi Królów.” Obecność kielicha w Trzemesznie potwierdzona jest od przełomu średniowiecza. Jakie było pierwotne przeznaczenie tego kielicha?
Kielich królewski często jest łączony z drugim kielichem, nieco starszym i większym, posiadającym patenę. Oba kielichy określa się często jako kielichy Dąbrówki. Pod spodem stopy na obu naczyniach jest napis odnoszący się właśnie do niej. Na jednym z kielichów tzw. niellowanym widnieje, podchodzący z połowy XVII w., grawerowany kursywą napis: Serenissima Dąbrawka Eecle Tremescensis obtulit 965.
Kościół trzemeszeński posiada bardzo starą metrykę oraz duże znaczenie z uwagi na kult św. Wojciecha w średniowieczu. Utrzymujący się pogląd, że na przełomie X i XI wieku istnienie przedromańskiego kompleksu benedyktyńskiego, w którym do czasu złożenia w Gnieźnie ciała św. Wojciecha, miało przebywać w Trzemesznie, nie wytrzymało w świetle najnowszych badań konfrontacji. Pierwszy kościół powstał nie wcześniej niż przed połową XII w. Wobec jednak braku wcześniejszych dokumentów, musimy opierać się na późniejszych zapiskach. Wzmianka o kielichach pochodzi z kroniki klasztornej z XVI wieku. Zapis ten został powtórzony
w kronice z poł. XVII w., znanej z odpisu z XIX w. W latach 1644 i 1666 wymieniony jest jako Dar Dobrawy, żony Mieszka I.
W czasie II wojny światowej, pomimo ukrycia go pod posadzką kościoła, został wywieziony do Poznania, by w 1944 roku znaleźć się w Rzeszy. Do Gniezna kielich powrócił dopiero w 1958 roku. Kielich wykonano ze srebra, częściowo złoconego. Prawie cała powierzchnia kielicha jest dekorowana, złożona z przedstawień figuralnych dwu lub wieloosobowych. W dolnej części czaszy umieszczono sześć dziesięciopłatkowych rozet
w kolistych obramieniach.
Na stopie kielicha widoczne są następujące sceny podchodzące z Pierwszej Księgi Samuela:
- Ofiarowanie Samuela w świątyni Szilo,
- Ostrzeżenie Saula,
- Namaszczenie Saula na króla,
- Dawid i Goliat,
- Uratowanie Dawida przez Mikal,
- Otrzymanie chlebów pokładnych.
Na czaszy widać sceny z Drugiej Księgi Samuela:
- Namaszczenie Dawida na króla,
- Przekazanie władzy królewskiej Salomonowi,
- Wskrzeszenie syna wdowy z Sarepty,
- Wstąpienie Eliasza do nieba,
- Uzdrowienie wody w Jerychu,
- Uczynienie cudu z siekierą.
Brzeg czaszy obiega napis: Tak królów namaszczenia, jak proroków moc tajemna dla tych, co przybrali szatę Chrystusa, znakami są zbawienia. Kielich został wykonany zgodnie
z obowiązującymi zasadami.
Kielichy pochodzą z warsztatu klasztoru benedyktynów St. Emmeram w Prüfening, niedaleko Ratyzbony – ważnego w tamtym czasie centrum artystycznego. Przemawia za tym ujęcie całych figur oraz ukształtowanie szczegółów, a także miękki rysunek.
Złotnik, wykonawca kielichów, musiał opuścić Niemcy między 1170 a 1190 rokiem
i przybyć do Wielkopolski. Kielichowi towarzyszy również zdobiona w podobnym stylu patena. Przekaz ikonograficzny kielicha trybowanego jest przekazem łączącym się
z królewskimi aspiracjami Gniezna.
ks. Leszek Chudziński
2026